Botswana-Devlet Başkani Mokgweetsi Masisi Kimdir?

Mokgweetsi Masisi kimdir?

Mokgweetsi Masisi, Mayıs 2023’te Cenevre’de yapılan bir toplantıda Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü Genel Direktörü Daren Tang ile bir arada. Masisi, 2018-2024 yıllarında Botsvana Devlet Başkanı olarak görev yapmıştır. Botsvana Demokratik Partisi (BDP) üyesi olan Masisi, 2014-2018 arasında devlet başkan yardımcılığı görevini yürüttükten sonra Nisan 2018’de ülkenin beşinci devlet başkanı olmuştur. Görev süresi boyunca iç politikada reform çalışmaları gerçekleştirmiş, uluslararası arenada ise ülkesinin çıkarlarını savunan bir lider profili çizmiştir.

Çocukluğu ve Eğitimi

Mokgweetsi Eric Keabetswe Masisi, 21 Temmuz 1962’de Moshupa köyünde doğdu. Babası Edison Masisi, Botsvana’da siyasetçi ve diplomat olarak görev yapıyordu. Ailesinin durumu sayesinde Masisi çocukluk yıllarını başkent Gaborone’de geçirdi. Eğitimine Gaborone’de başladı; ilkokulu Thornhill ve ortaokulu Maru-a-Pula okullarında tamamladı. Okul yıllarında futbol ve tenis gibi sporlara ilgi duysa da, asıl tutkusunun tiyatro olduğunu keşfetti. 1984 yılında Gaborone’de sahnelenen Cry, the Beloved Country oyununda başrol oynayan Masisi, eserin yazarı Alan Paton tarafından performansından ötürü özellikle övgü aldı. 1980’ler boyunca birçok tiyatro yapımında yer aldı ve hatta bazı Güney Afrika yapımı B-tipi filmlerde rol aldı.

Lisans eğitimini Botsvana Üniversitesi’nde İngilizce ve tarih alanlarında tamamlayan Masisi, 1984’te mezun olduktan sonra bir süre öğretmenlik yaptı. 1984-1987 yıllarında Moshupa köyündeki Mmanaana Ortaokulu’nda sosyal bilgiler öğretmeni olarak görev yaptıktan sonra, 1987’de Botsvana Üniversitesi’nde öğretim programları geliştirme uzmanı olarak çalışmaya başladı. Akademik kariyerine devam etme kararı alan Masisi, 1989’da Amerika Birleşik Devletleri’ne giderek Florida Eyalet Üniversitesi’nde eğitim bilimleri alanında yüksek lisans derecesi aldı. Yüksek lisans sonrası ülkesine dönen Masisi, Birleşmiş Milletler Çocuk Fonu (UNICEF) Botsvana ofisinde eğitim projesi sorumlusu olarak çalışmaya başladı. Bu görev kapsamında 1990’lar boyunca uzaktaki kırsal bölgelerde gençler için eğitim programları geliştirmek ve eğitimin yaygınlaştırılması için projeler yürütmek gibi sorumluluklar üstlendi. Masisi, 2002 yılında muhasebeci Neo Maswabi ile evlendi; çiftin daha sonra bir kız çocukları dünyaya geldi.

Siyasete Girişi ve Yükselişi

Masisi, kamu hizmetindeki deneyimlerinin ardından aktif siyasete yöneldi. İlk olarak 2004 genel seçimlerinde memleketi Moshupa bölgesinden milletvekili adayı olmak istediyse de, partisinden adaylık elde edemedi. Ancak kararlılığını sürdürdü ve bir sonraki seçim dönemi için çalışmaya devam etti. 2009 genel seçimlerinde aynı bölgeden Botsvana Demokratik Partisi (BDP) adayı olarak yarıştı ve parlamento üyeliğini kazanmayı başardı. Milletvekili seçilmesinin hemen ardından Ekim 2009’da Devlet Başkanlığı İşleri ve Kamu Yönetimi Bakan Yardımcısı olarak kabineye girdi. Ocak 2011’de ise aynı bakanlığın başına getirilerek Devlet Başkanlığı İşleri ve Kamu Yönetimi Bakanı oldu. Bu dönemde devlet mekanizmasında reformlar ve kamu politikalarının yürütülmesinde önemli roller üstlendi.

Ülke yönetimindeki etkin konumu, Masisi’yi devlet başkanlığına giden yolda kilit isimlerden biri haline getirdi. Nitekim 12 Kasım 2014’te dönemin Devlet Başkanı Ian Khama tarafından Devlet Başkan Yardımcısı olarak atandı. Bu görevine ek olarak bir süre Eğitim Bakanlığı’nı da yürüterek hükümet içinde eğitim reformlarını koordine etti. Masisi, Başkan Yardımcılığı döneminde hükümet programlarının uygulanmasını denetledi ve Ulusal Meclis’te iktidar partisinin grup liderliği görevini de üstlendi. Ian Khama’nın 10 yıllık görev süresini tamamlayıp görevden ayrılmasıyla, 1 Nisan 2018 tarihinde anayasa gereği devlet başkanlığı makamı Masisi’ye geçti. Böylece Mokgweetsi Masisi, bağımsızlığından bu yana sadece BDP tarafından yönetilen Botsvana’nın beşinci devlet başkanı olarak yemin etti.

Botswana Devlet Başkanlığı Dönemi (2018–2024)

Masisi, Nisan 2018’de görevi devraldıktan sonra ülkenin ekonomik ve sosyal gündemine dair önemli adımlar attı. Göreve başlar başlamaz, selefi Ian Khama’nın bazı politikalarını tersine çeviren hamleler yaptı. Özellikle 2014’ten beri yürürlükte olan vahşi hayvan avı yasağını kaldırması büyük tartışma yarattı. Hükümeti, fil başta olmak üzere yaban hayvanlarının sayısının artıp çiftçilere zarar vermesi nedeniyle sınırlı ve kontrollü avlanmanın tekrar düzenlenmesi gerektiğini savundu. Masisi yönetimi, “düzenli ve etik biçimde” yürütüleceğini belirttiği bu uygulama ile tehlike altında olmayan türlerin kontrol altında avlanmasına izin verdi; örneğin ülkede yaklaşık 140 bin fil bulunduğu ve yılda 400 fil için av kotası konacağı açıklandı. Ancak bu karar, doğa koruma çevrelerinden ve uluslararası kamuoyundan tepki çekti. Eski başkan Ian Khama da Masisi’nin bu adımını kendi mirasına ters düşmekle eleştirerek, onun yönetimini demokrasiye zarar vermekle suçladı. Khama, Masisi’nin “fil avı yasağını kaldırarak bizim hayata geçirdiğimiz her şeyi silmek istediğini” belirtip ülke demokrasisinin tehlikede olduğunu iddia etti.

İç politikadaki gerilimlere rağmen Masisi, Ekim 2019’daki genel seçimlere iktidar partisinin lideri ve cumhurbaşkanı adayı olarak girdi. Bu seçimler, bağımsızlıktan bu yana her seçimde galip gelen BDP’nin ilk kez ciddi bir meydan okumayla karşılaştığı bir yarış oldu. Eski başkan Khama’nın kendi partisine sırt çevirerek muhalefeti desteklemesi ve BDP’yi “ölü” ilan edip yeni bir muhalefet hareketine öncülük etmesi, seçim kampanyasını sıra dışı şekilde kutuplaştırdı. Buna rağmen Masisi, kampanya sürecinde yolsuzlukla mücadele ve küçük işletmeleri destekleme vaatleriyle halktan destek toplamayı başardı. Ülke ekonomisinin elmas madenciliğine aşırı bağımlı olması ve işsizlik oranının %18 seviyesinde bulunması gibi zorluklara karşı, Masisi’nin önerdiği politikalar seçmenlerin bir kesiminde karşılık buldu. Seçim sonuçları beklendiği gibi oldukça çekişmeli oldu, ancak BDP mecliste çoğunluğu koruyarak Masisi’nin cumhurbaşkanlığını onayladı. Böylece Masisi, yemin ederek beş yıllık ilk seçilmiş görev süresine 1 Kasım 2019’da başladı.

Masisi’nin cumhurbaşkanlığı dönemi, ekonomik büyüme ve istikrarın sürdürülmesiyle birlikte içeride bazı siyasi ayrılıkları da barındırdı. Eski başkan Khama ile yaşadığı açık çatışma, Botsvana siyasetinde görülmemiş bir “liderler arası çekişme” olarak nitelendirildi. Bununla birlikte, Masisi yönetimi hukukun üstünlüğüne bağlılığını vurgulamaya devam etti. Nitekim Masisi, seçim yarışının başa baş geçmesi beklenirken bile “Eğer sandıktan beklenmedik bir sonuç çıkar ve biz kazanamazsak valizlerimi toplayıp evime dönerim. Botsvana’da hukuk devletinin kuralları herkes için geçerlidir ve buna son derece bağlıyım.” diyerek demokratik sürece saygı duyacağını ilan etmişti. Bu tutumunu pratiğe de yansıtan Masisi, 2024 genel seçimlerinde partisinin tarihi bir yenilgi alması üzerine vakit kaybetmeden sonuçları kabul etti. 58 yıl aralıksız iktidarda kalan BDP, Ekim 2024 seçimlerinde ilk kez parlamento çoğunluğunu kaybetti ve ülke tarihinde ilk kez demokratik yolla iktidar değişimi yaşandı. Masisi, 1 Kasım 2024’te yaptığı açıklamada mağlubiyeti kabullendiğini ve muhalefet lideri Duma Boko’yu zaferinden dolayı tebrik ettiğini duyurdu. Ayrıca, ülkenin yeni hükümetine geçiş sürecini kolaylaştırma sözü vererek Botswana demokrasisi adına olgun bir tavır sergiledi. Böylece Masisi’nin devlet başkanlığı dönemi, görevde yaklaşık altı buçuk yılın ardından barışçıl bir şekilde sona ermiş oldu.

İç Politikadaki Etkisi ve Reformları

Masisi, görevi süresince iç politikada çeşitli reform ve girişimlere imza attı. Öncelikle yolsuzlukla mücadele konusunu hükümetinin öncelikleri arasına aldı. Kamu kaynaklarının şeffaf kullanımı ve rüşvetin engellenmesi amacıyla denetimleri arttırdı ve yolsuzlukla mücadele kurumlarını güçlendirdi. Bu çabaları, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeleri destekleyen politikalarla birleşince halkın bir kesiminden takdir topladı. İş dünyasına sağlanan teşvikler ve girişimcilere verilen krediler sayesinde yerel ekonominin çeşitlendirilmesi hedeflendi. Masisi ayrıca eğitim ve beceri gelişimine yatırım yaparak genç nüfusun iş gücüne katılımını artırmayı amaçladı. 2014 yılında kısa bir süreliğine Eğitim Bakanlığı görevinde bulunması, eğitim politikalarına verdiği önemin göstergesi oldu.

Diğer taraftan, Masisi’nin doğa koruma ve hayvan hakları alanındaki politikaları tartışma yarattı. Özellikle fil avı yasağını kaldırma kararı, yerel düzeyde bazı çiftçiler ve avcılık yanlısı kesimlerce memnuniyetle karşılansa da ulusal ve uluslararası düzeyde ciddi eleştirilere yol açtı. Eleştirmenler, bu adımın Botsvana’nın sahip olduğu ekoturizm potansiyeline zarar verebileceğini savundu. Masisi ise insan-yaban hayatı çatışmalarını azaltmak ve kırsal toplulukların geçim kaynaklarını korumak için bu düzenlemenin gerekli olduğunu dile getirdi. Bu politika değişikliği, eski başkan Ian Khama ile Masisi arasındaki anlaşmazlığın temel sebeplerinden biriydi. Khama, Masisi’yi kendi çevre koruma mirasını silmeye çalışmakla itham ederek, yönetimini otoriter eğilimler göstermekle suçladı. Masisi cephesi ise alınan kararların parti imajını düzeltmek ve halkın taleplerine cevap vermek adına yapıldığını vurgulayarak eleştirilere karşı çıktı.

İç politikada yaşanan bu çekişmelere rağmen, Masisi ülkesinin demokratik kurumlarını koruma konusunda önemli bir sınav verdi. 2019 seçim kampanyası sırasında parti içi bölünmeler ve muhalefetin güçlenmesi gibi zorluklarla karşılaşsa da, seçimleri kazandıktan sonra muhalif sesleri tamamen bastırma yoluna gitmedi. Aksine, görevi boyunca ifade özgürlüğü ve hukukun üstünlüğü ilkelerine bağlı kalmaya çalıştığını çeşitli platformlarda dile getirdi. 2024 seçimlerinde yenilgiyi kabul ederek iktidarı barışçıl biçimde devretmesi de, Masisi’nin Botswana demokrasisine yaptığı en önemli katkılardan biri olarak değerlendirilmektedir. Bu tavır, Afrika kıtasında iktidar değişimlerinin genellikle sancılı olduğu bir bağlamda Botswana’nın demokratik olgunluğunu göstermiş ve Masisi’nin siyasi mirasına olumlu bir not düşmüştür.

Uluslararası İlişkilerdeki Rolü

Cumhurbaşkanlığı döneminde Masisi, Botswana’nın uluslararası ilişkilerini geliştirerek ülkesinin sesini küresel platformlarda duyurmaya çalıştı. Öncelikle bölgesel iş birliğine önem veren Masisi, Güney Afrika Kalkınma Topluluğu (SADC) bünyesinde aktif bir rol üstlendi. 2020-2021 yıllarında SADC’ın Siyasal, Savunma ve Güvenlik İşbirliği Organı’nın dönem başkanlığını yürüterek bölge ülkeleri arasındaki güvenlik ve istikrar konularında koordinasyonu sağladı. Bu görevi sırasında Mozambik’in Cabo Delgado bölgesindeki isyancılara karşı bölgesel askeri destek sağlanması ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki barış çabalarına katkı verilmesi gibi önemli konularda Botswana’nın inisiyatif almasına öncülük etti. Masisi yönetimi, komşu ülkelerle ilişkilerde de dostane ve yapıcı bir çizgi izledi. Zimbabve, Güney Afrika, Namibya gibi komşu devletlerle sınır ötesi iş birliği ve ticaretin geliştirilmesi için karşılıklı ziyaretler ve anlaşmalar gerçekleştirdi.

Masisi, Botswana’nın çok taraflı diplomasiye bağlılığını vurgulayarak uluslararası kuruluşlarda ülkesini etkin bir şekilde temsil etti. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda ve Afrika Birliği zirvelerinde yaptığı konuşmalarda küçük ülkelerin küresel kararlardaki söz hakkının önemine dikkat çekti. Küresel iklim değişikliği, yaban hayatı koruma ve sürdürülebilir kalkınma gibi konularda Afrika perspektifini dile getirerek, gelişmiş ülkelerin “yeşil kalkınma” politikalarında Afrika’nın ihtiyaçlarının göz ardı edilmemesi gerektiğini savundu. Örneğin, elmas endüstrisi konusunda G7 ülkelerinin almayı planladığı bazı düzenlemelere karşı çıkarak Botswana ekonomisinin menfaatlerini kararlılıkla savunduğu belirtildi. Masisi, zengin elmas rezervlerine sahip Botswana’nın uluslararası pazarlarda adil pay almasını sağlamak için 2023 yılında küresel elmas şirketi De Beers ile anlaşmaları yeniden müzakere etti. Bu sayede Botswana’nın elmas gelirlerindeki payını arttırarak ülke ekonomisine uzun vadede daha fazla katkı sağlanmasının yolunu açtı.

Masisi ayrıca küresel sağlık ve ekonomi gündeminde de Afrika’nın sesi olmaya gayret etti. COVID-19 salgını sonrasında Afrika’da aşıya erişim sorunu yaşanırken, kıta çapında bir aşı üretim ve tedarik merkezi kurulması fikrini destekledi. 2021’de çeşitli uluslararası platformlarda yaptığı konuşmalarda, Afrika ülkelerinin aşı tedarikinde dışa bağımlılığını azaltmak için ortak girişimler başlatılması çağrısında bulundu. Masisi’nin “Afrika Aşı Pazarı” olarak adlandırılan bu vizyonu, kıtada gelecekteki sağlık krizlerine karşı bölgesel kapasite oluşturulmasını hedeflemekteydi.

Genel olarak Mokgweetsi Masisi’nin uluslararası arenadaki yaklaşımı, Botswana’nın geleneksel olarak benimsediği barışçıl ve işbirlikçi dış politika çizgisinin devamı niteliğindeydi. Görev süresi boyunca çok taraflılık ilkesine bağlı kalan Masisi, ülkesinin Birleşmiş Milletler, Afrika Birliği ve İngiliz Milletler Topluluğu gibi kurumlar içerisindeki aktif profilini sürdürdü. Botswana’nın egemenlik haklarını ve çıkarlarını korurken, uluslararası hukuka ve karşılıklı saygıya dayalı ilişkileri önemseyen Masisi, komşu ülkelerle sınır anlaşmazlıkları yaşamadan görevini tamamladı. 2024 itibarıyla iktidardan ayrılırken, ardında hem iç politikada hem de dış ilişkilerde istikrarı gözeten bir liderlik mirası bıraktığı yorumları yapılmıştır.